గోదావరి: దక్షిణ భారత జల భవిష్యత్తా? లేక కొత్త రాజకీయాల కేంద్రబిందువా?

– పోలవరం, కలేశ్వరం, పట్టిసీమ, గోదావరి–కృష్ణా అనుసంధానంపై సమగ్ర విశ్లేషణ

ప్రత్యేక పరిశోధనాత్మక సంపాదకీయ సిరీస్ – భాగం 3

గోదావరిని “దక్షిణ గంగ”గా పిలుస్తారు. అది కేవలం ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం వల్ల కాదు; జల సంపద పరంగా కూడా దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యంత కీలకమైన నది కావడం వల్ల. మహారాష్ట్రలోని త్రయంబకేశ్వర్ వద్ద పుట్టిన గోదావరి మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్ మీదుగా సుమారు 1,465 కిలోమీటర్లు ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. దాని పరివాహక ప్రాంతం సుమారు 3.1 లక్షల చదరపు కిలోమీటర్లకు పైగా విస్తరించి ఉంది.

భారత ప్రభుత్వ వివిధ జలవనరుల అంచనాల ప్రకారం గోదావరి వార్షిక జల లభ్యత సుమారు 110–129 BCM, అంటే సుమారు 3,900–4,500 TMC మధ్య ఉంటుంది. దక్షిణ భారతదేశంలో ఇది అతిపెద్ద జల వనరు. అయినప్పటికీ ఒక విరుద్ధ వాస్తవం ఏమిటంటే—అత్యధిక నీటి సామర్థ్యం ఉన్న ఈ నదిపై కూడా రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు పెరుగుతున్నాయి.

గోదావరిలో నిజంగా “మిగులు నీరు” ఉందా?

రాజకీయ నాయకులు తరచుగా “గోదావరిలో వేల టీఎంసీల నీరు సముద్రంలోకి వృథాగా పోతోంది” అని చెబుతుంటారు. ఈ వాదనలో కొంత నిజం ఉంది. వరదల సమయంలో గోదావరిలో భారీ ప్రవాహాలు వస్తాయి. జలాశయాల సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉండటంతో కొంత నీరు సముద్రంలోకి వెళ్తుంది.

అయితే శాస్త్రీయంగా “మిగులు నీరు” అనే పదం చాలా జాగ్రత్తగా వాడాలి. సముద్రంలోకి చేరే నీరు అంతా వృథా కాదు. గోదావరి డెల్టా వ్యవస్థ, కోనసీమ భూసారం, తీరప్రాంత మడ అడవులు, చేపల వనరులు, ఉప్పునీటి చొరబాటును అడ్డుకోవడం—ఇవన్నీ సముద్రానికి చేరే సహజ ప్రవాహాలపైనే ఆధారపడతాయి.

అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే: వరదకాలంలో నిల్వ చేయదగిన నీటిలో ఎంత భాగాన్ని మనం వినియోగించుకోగలుగుతున్నాం? ఇదే పోలవరం వంటి ప్రాజెక్టుల అవసరాన్ని ముందుకు తెస్తోంది.

పోలవరం – ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు జీవనాడా?

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం పోలవరం ప్రాజెక్టును రాష్ట్ర ఆర్థిక, వ్యవసాయ అభివృద్ధికి కీలకంగా అభివర్ణిస్తోంది. దీనిని జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ప్రకటించడం కూడా దాని ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

ప్రభుత్వం తెలిపిన ప్రధాన లక్ష్యాలు:

* లక్షల ఎకరాలకు కొత్త సాగునీరు, స్థిరీకరణ సాగు.

* విశాఖపట్నం సహా అనేక పట్టణాలకు తాగునీటి భద్రత.

* పరిశ్రమలకు నీటి సరఫరా.

* గోదావరి వరద నియంత్రణలో కొంత సహకారం.

* గోదావరి నుంచి కృష్ణా బేసిన్‌కు నీటిని మళ్లించే మౌలిక వసతి.

పోలవరం ద్వారా సుమారు 80 TMC వరకు గోదావరి నీటిని కృష్ణా బేసిన్‌కు మళ్లించే లక్ష్యం ప్రణాళికలో భాగంగా పేర్కొనబడింది. ఈ ఆలోచన వెనుక ప్రధాన ఉద్దేశం కృష్ణా నదిపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడిని తగ్గించడం.

పోలవరం – విమర్శలు ఏమిటి?

పోలవరం ఎంత ప్రశంసలు పొందిందో, అంతే విమర్శలను కూడా ఎదుర్కొంది.

తెలంగాణ ఆందోళనలు:

* బ్యాక్‌వాటర్ ప్రభావంతో సరిహద్దు ప్రాంతాలపై ముంపు ప్రమాదం.

* భవిష్యత్తులో ప్రవాహాల నిర్వహణ.

* పర్యావరణ ప్రభావం.

ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ అభ్యంతరాలు:

* తమ రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన గ్రామాల ముంపు.

* పునరావాస విధానాలపై సందేహాలు.

* పర్యావరణ అనుమతుల అమలు.

సామాజిక కార్యకర్తలు లేవనెత్తిన ప్రశ్నలు:

* భారీ స్థాయిలో నిర్వాసితుల పునరావాసం.

* అటవీ భూముల నష్టం.

* వ్యయం భారీగా పెరగడం.

* నిర్మాణం పూర్తవడంలో జాప్యం.

ఈ విమర్శల్లో కొన్ని సాంకేతిక అంశాలు, కొన్ని సామాజిక అంశాలు, కొన్ని రాజకీయ అంశాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల పోలవరాన్ని పూర్తిగా వ్యతిరేకించడం ఎంత తప్పో, అన్ని విమర్శలను నిరాధారమని కొట్టిపారేయడం కూడా అంతే తప్పు.

పట్టిసీమ – తాత్కాలిక పరిష్కారమా? శాశ్వత మార్గమా?

పోలవరం పూర్తయ్యే వరకు గోదావరి నీటిని కృష్ణా నదికి తరలించడానికి పట్టిసీమ ఎత్తిపోతల పథకం నిర్మించబడింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ వాదన:

* గోదావరి వరద నీటిని కృష్ణా బేసిన్‌కు చేరవేయడం.

* కృష్ణా డెల్టాకు నీటి భద్రత.

* రాయలసీమకు పరోక్ష ప్రయోజనం.

విమర్శకుల అభిప్రాయం:

* ఇది పోలవరం ఆలస్యానికి ప్రత్యామ్నాయంగా రూపొందించబడింది.

* ఎత్తిపోతలకు అధిక విద్యుత్ ఖర్చు.

* దీర్ఘకాలికంగా గురుత్వాకర్షణ ఆధారిత కాలువ వ్యవస్థే మెరుగైన పరిష్కారం.

అయినా పట్టిసీమ గోదావరి–కృష్ణా అనుసంధానం ఆచరణలో సాధ్యమని చూపించిన తొలి పెద్ద ప్రయత్నంగా నిలిచింది.

కలేశ్వరం – తెలంగాణ గర్వమా? లేక ఆర్థిక భారమా?

తెలంగాణ ప్రభుత్వం నిర్మించిన కలేశ్వరం లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్టు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఎత్తిపోతల పథకాలలో ఒకటిగా ప్రచారం పొందింది.

ప్రభుత్వ లక్ష్యాలు:

* ఉత్తర తెలంగాణ కరువు ప్రాంతాలకు సాగునీరు.

* భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణ.

* తాగునీటి భద్రత.

* పరిశ్రమలకు నీటి సరఫరా.

అయితే దీనిపై విమర్శలు కూడా తీవ్రంగానే వచ్చాయి.

ప్రధాన విమర్శలు:

* ప్రాజెక్టు వ్యయం ప్రారంభ అంచనాల కంటే భారీగా పెరగడం.

* నిర్వహణకు అధిక విద్యుత్ అవసరం.

* పంపింగ్ వ్యయం.

* కొన్ని నిర్మాణాల్లో నాణ్యతపై ప్రశ్నలు.

* మేడిగడ్డ బ్యారేజీలో తలెత్తిన నిర్మాణ సమస్యలు.

ఈ పరిణామాలు భారీ ఎత్తిపోతల పథకాల ఆర్థిక స్థిరత్వంపై దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీశాయి.

గోదావరి–కృష్ణా అనుసంధానం – శాశ్వత పరిష్కారమా?

భారతదేశంలో నదుల అనుసంధానం అనే ఆలోచన కొత్తది కాదు. దశాబ్దాలుగా దీనిపై చర్చ సాగుతోంది.

గోదావరి–కృష్ణా అనుసంధానం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలుగా చెప్పబడుతున్నవి:

* గోదావరి వరదకాల నీటిలో కొంత భాగాన్ని వినియోగించడం.

* కృష్ణా బేసిన్‌పై ఒత్తిడి తగ్గడం.

* రాయలసీమ, తెలంగాణలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు అదనపు నీటి అవకాశం.

* భూగర్భ జలాల మెరుగుదల.

కానీ నిపుణులు కొన్ని జాగ్రత్తలను సూచిస్తున్నారు.

* ప్రతి సంవత్సరం గోదావరిలో ఒకే స్థాయిలో అదనపు ప్రవాహం ఉండదు.

* వాతావరణ మార్పు ప్రభావం పెరుగుతోంది.

* అనుసంధానం వల్ల పర్యావరణ ప్రభావాలను సమగ్రంగా అధ్యయనం చేయాలి.

* భారీ పంపింగ్ వ్యవస్థల నిర్వహణ ఖర్చు కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

అంటే నదుల అనుసంధానం ఒక సాధనం మాత్రమే; అది ఒక్కటే సమగ్ర పరిష్కారం కాదు.

రాష్ట్రాల రాజకీయాలు – ఒకే కథ, వేర్వేరు పాత్రలు

గోదావరి విషయంలో ప్రతి రాష్ట్రం తన ప్రయోజనాలను సమర్థించుకుంటోంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ చెబుతోంది:

“గోదావరి నీటిని పూర్తిగా వినియోగించుకోవడం రాష్ట్ర అభివృద్ధికి అత్యవసరం.”

తెలంగాణ చెబుతోంది:

“పరివాహక ప్రాంత రాష్ట్రంగా మా అవసరాలు, మా హక్కులు కూడా సమానంగా పరిగణించాలి.”

ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా చెబుతున్నాయి:

“ఎగువ ప్రాంతాల్లోని ప్రజల ముంపు, పర్యావరణం కూడా అభివృద్ధి అంతే ముఖ్యమైనవి.”

ఈ నాలుగు వాదనల్లోనూ కొంత వాస్తవం ఉంది. సమస్య ఏమిటంటే—సహకారం కంటే రాజకీయ పోటీ ఎక్కువగా కనిపిస్తోంది.

ప్రాజెక్టులు రైతుల కోసమేనా?

గత రెండు దశాబ్దాల్లో గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలో లక్షల కోట్ల రూపాయల విలువైన ప్రాజెక్టులు నిర్మించబడ్డాయి. అయినప్పటికీ కొన్ని ప్రాంతాల్లో రైతులు ఇప్పటికీ వర్షాధార వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడుతున్నారు.

ఇక్కడ ఒక కీలక ప్రశ్న తలెత్తుతుంది.

భారీ ప్రాజెక్టులు నిర్మించడం అభివృద్ధి సూచికే. కానీ:

* ప్రకటించిన ఆయకట్టు మొత్తం వాస్తవంగా సాగులోకి వచ్చిందా?

* నిర్మించిన కాలువలు పూర్తయ్యాయా?

* నీరు చివరి రైతు వరకు చేరుతోందా?

* ప్రాజెక్టుల నిర్వహణకు అవసరమైన విద్యుత్, నిర్వహణ వ్యయం భవిష్యత్తులో భరించగలమా?

ఈ ప్రశ్నలకు నిజాయితీగా సమాధానాలు వెతకకుండా “ప్రాజెక్టు నిర్మించాం” అని చెప్పడం మాత్రమే సరిపోదు.

ఈ భాగం ముగింపు

గోదావరి భారతదేశానికి ప్రకృతి ప్రసాదించిన అపార జల సంపద. ఆ సంపదను శాస్త్రీయంగా వినియోగిస్తే దక్షిణ భారతదేశ జల భద్రతలో గణనీయమైన మార్పు తీసుకురావచ్చు. అయితే అదే సమయంలో పర్యావరణం, నిర్వాసితుల హక్కులు, ఆర్థిక స్థిరత్వం, రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం అనే నాలుగు అంశాలను విస్మరిస్తే కొత్త ప్రాజెక్టులు కొత్త వివాదాలకు కారణమవుతాయి.

తదుపరి భాగంలో: కావేరి నది, మేకేదాటు ప్రాజెక్టు, కేఆర్‌ఎస్, మెట్టూరు, తమిళనాడు–కర్ణాటక జల వివాదం, అలాగే దక్షిణ భారత జల రాజకీయాలపై సమగ్ర విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ అందిస్తాము.