జ్ఞానానికి భయపడే అధికారం… ప్రశ్నించడం నేర్చుకున్న మానవ సమాజం!

నలందా, గాజా  నుంచి  యుపి వరకు విద్యా సంస్థలపై దాడుల చరిత్ర చెప్పే శాశ్వత సత్యం

సిహెచ్ వి ప్రభాకర్ రావు, సీనియర్ జర్నలిస్ట్, 9391533339.

మానవ నాగరికత చరిత్రను రాజ్యాల ఉత్థాన పతనాలు, యుద్ధాలు, సామ్రాజ్యాల విస్తరణతో మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం అసంపూర్ణం. ఒక నాగరికతను నిజంగా అంచనా వేయాలంటే అది జ్ఞానాన్ని ఎలా చూసింది? ప్రశ్నించే మనిషిని ఎలా చూసింది? విద్యా సంస్థలకు ఎంత స్వేచ్ఛ ఇచ్చింది? అనే ప్రశ్నలు అడగాలి. ఎందుకంటే కోటలు, సైన్యాలు, సామ్రాజ్యాలు కాలంతో పాటు అంతరించిపోవచ్చు. కానీ జ్ఞానం తరతరాలను దాటి జీవిస్తుంది. అందుకే అధికారాన్ని శాశ్వతంగా నిలుపుకోవాలనుకునే ప్రతి నిరంకుశ వ్యవస్థకు ప్రశ్నించే మనిషి ఒక ప్రమాదంగా కనిపిస్తాడు.

ఈ పోరాటానికి నలందా ప్రాచీన ఉదాహరణ. బీహార్‌లోని నలందా మహావిహారం ఐదవ శతాబ్దం నుంచి శతాబ్దాలపాటు ఆసియాలోని గొప్ప విద్యా కేంద్రంగా నిలిచింది. బౌద్ధ విద్యతో పాటు తత్వశాస్త్రం, తర్కం, వ్యాకరణం, వైద్యం, ఖగోళశాస్త్రం, గణితం వంటి అనేక రంగాల్లో అధ్యయనం, చర్చ, పరిశోధన జరిగేవి. వేలాది విద్యార్థులు, గురువులు, విస్తారమైన గ్రంథాలయాలతో నలందా ఒక విశ్వవ్యాప్త జ్ఞాన సమాజానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

నలందా విధ్వంసాన్ని తరచుగా ఒకే దాడి, ఒకే సైనిక నాయకుడి చర్యగా వివరించబడుతుంది. అయితే చరిత్ర మరింత సంక్లిష్టమైనది. సైనిక దాడులు, రాజకీయ మార్పులు, బౌద్ధ మఠ వ్యవస్థ బలహీనత, రక్షణ వ్యవస్థల క్షీణత వంటి అనేక కారణాలు కలిసి ఆ విద్యా వ్యవస్థ పతనానికి దారితీశాయి. అయినప్పటికీ ఒక ప్రశ్న మాత్రం మిగులుతుంది – విజయం సాధించిన సైనిక శక్తులు జ్ఞాన కేంద్రాలను ఎందుకు లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి?

గ్రంథాలు ప్రశ్నించే తత్వం

ఎందుకంటే విశ్వవిద్యాలయం కేవలం ఒక భవనం కాదు. అది ప్రత్యామ్నాయ ఆలోచనల కేంద్రం. అక్కడ రాజును ప్రశ్నించే తత్వవేత్త ఉండవచ్చు. మతపరమైన నమ్మకాలను తర్కంతో పరిశీలించే పండితుడు ఉండవచ్చు. గతాన్ని సంరక్షించే గ్రంథాలు, భవిష్యత్తును నిర్మించే కొత్త ఆలోచనలు ఉండవచ్చు. అందుకే విద్యా సంస్థను ధ్వంసం చేయడం అంటే భవనాన్ని మాత్రమే కూల్చడం కాదు; ఒక సమాజపు జ్ఞాపకాన్ని, ఆలోచనా స్వేచ్ఛను, భవిష్యత్తు ప్రశ్నించే సామర్థ్యాన్ని బలహీనపరచడం.

తక్షశిల చరిత్ర కూడా ఇదే విషయాన్ని మరో కోణంలో చూపిస్తుంది. రాజకీయ మార్పులు, యుద్ధాలు, వాణిజ్య మార్గాల మార్పు, దాడులు, పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ క్షీణత వంటి కారణాలు కలిసి దాని ప్రాధాన్యాన్ని తగ్గించాయి. జ్ఞాన కేంద్రాలు కేవలం శత్రువుల దాడులతోనే కాదు, వాటిని రక్షించే రాజకీయ-సామాజిక వ్యవస్థ కూలిపోవడం వల్ల కూడా అంతరించిపోతాయని తక్షశిల చెబుతుంది.

అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం మరో ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. దాని విధ్వంసం ఒకే సంఘటనలో జరిగిందనే కథనం చారిత్రకంగా వివాదాస్పదం. యుద్ధాలు, రాజకీయ అస్థిరత, అగ్ని ప్రమాదాలు, సంస్థాగత నిర్లక్ష్యం, నిధుల కొరత వంటి అనేక కారణాలు దాని క్షీణతకు దారితీసి ఉండవచ్చు. దీని నుంచి ఒక ఆధునిక పాఠం లభిస్తుంది: జ్ఞానాన్ని నాశనం చేయడానికి ఎప్పుడూ సైన్యం అవసరం లేదు. నిధులు నిలిపివేయడం, పరిశోధనను నిర్లక్ష్యం చేయడం, పుస్తకాలను నిషేధించడం, మేధావులను బెదిరించడం, ,స్వతంత్ర ఆలోచనను అనుమానించడం కూడా జ్ఞానాన్ని నెమ్మదిగా చంపే మార్గాలే.

అరబ్ దేశాలలో కూడా విద్వంసం

క్రీ.శ. 1258లో బగ్దాద్‌పై హులాగు ఖాన్ దండయాత్ర కూడా ప్రపంచ జ్ఞాన చరిత్రలో ఒక విషాద అధ్యాయం. గణితం, వైద్యం, ఖగోళశాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, అనువాద పరిశోధనలకు కేంద్రంగా ఉన్న బగ్దాద్ తీవ్రంగా నాశనమైంది. గ్రంథాలయాలు, పత్రాలు, జ్ఞాన కేంద్రాలు కూడా ఆ విధ్వంసం నుంచి తప్పించుకోలేదు. అయితే దీనిని కేవలం మతపరమైన జ్ఞాన వ్యతిరేకతగా చూడటం సరైంది కాదు. సామ్రాజ్య విస్తరణ, రాజకీయ ఆధిపత్యం, సైనిక ప్రతిఘటనకు శిక్ష వంటి అంశాలు ప్రధాన కారణాలు. కానీ అధికార పోరాటాల్లో జ్ఞాన సంస్థలు కూడా తరచుగా బలైపోతాయన్నది మాత్రం వాస్తవం.

ఆధునిక చరిత్రలో నాజీ జర్మనీ పోలాండ్‌లోని జాగియెలోనియన్ విశ్వవిద్యాలయ అధ్యాపకులను అరెస్టు చేయడం మరో భయంకరమైన ఉదాహరణ. ఇక్కడ భవనాలను ధ్వంసం చేయలేదు; జ్ఞానాన్ని సృష్టించే మనుషులనే లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఒక విశ్వవిద్యాలయం గోడలతో కాదు, ఆలోచించే మనుషులతో జీవిస్తుంది. అందుకే మేధావులను నిర్మూలించడం కూడా ఒక సమాజపు జ్ఞాన వారసత్వాన్ని తెంచే ప్రయత్నమే.

సరాయేవో జాతీయ గ్రంథాలయంపై దాడి, మాలిలోని టింబక్టూ మాన్యుస్క్రిప్టుల విధ్వంసం, మోసుల్ విశ్వవిద్యాలయం మరియు గ్రంథాలయంపై ఐఎస్‌ఐఎస్ దాడులు—ఇవన్నీ ఒకే సత్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. పుస్తకం తీవ్రవాదానికి భయంకరమైనది. ఎందుకంటే పుస్తకం ఒకే సమాధానాన్ని అంగీకరించమని బలవంతం చేయదు; ప్రశ్నించమని నేర్పుతుంది.

గాజా, యుపి సమకాలీన ఉదాహరణలు

ఈ చరిత్ర గాజాలో జరుగుతున్న సమకాలీన విషాదంలోనూ కనిపిస్తుంది. 2023 అక్టోబర్ తర్వాత జరిగిన యుద్ధంలో పాఠశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యా మౌలిక సదుపాయాలు విస్తృతంగా దెబ్బతిన్నాయి. ఇజ్రాయెల్ తన చర్యలను భద్రతా అవసరాలు, హమాస్ పౌర మౌలిక సదుపాయాలను ఉపయోగించిందన్న ఆరోపణలతో సమర్థిస్తోంది. మరోవైపు అంతర్జాతీయ సంస్థలు విద్యా వ్యవస్థపై జరిగిన విధ్వంసాన్ని పౌరుల రక్షణ, విద్యా హక్కులు, అంతర్జాతీయ చట్టం కోణంలో ప్రశ్నిస్తున్నాయి. ఈ వివాదంలో బాధ్యత, ఉద్దేశం, సైనిక అవసరం వంటి అంశాలు చర్చనీయాంశాలుగా ఉన్నప్పటికీ, ఒక మానవీయ సత్యం మాత్రం మారదు—విద్యా సంస్థలు నాశనం అయితే ఒక తరం భవిష్యత్తు నాశనం అవుతుంది.

ఇటీవల ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని రాంపూర్‌లో ఆజం ఖాన్ స్థాపించిన మౌలానా మొహమ్మద్ అలీ జౌహర్ యూనివర్సిటీపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తీసుకుంటున్న చర్యలు కూడా చర్చనీయాంశంగా మారాయి. యూనివర్సిటీ ప్రాంగణంలోని 40 భవనాల్లో 38 భవనాలు ఆమోదిత నిర్మాణ ప్రణాళికలు లేకుండా నిర్మించారని రాంపూర్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (ఆర్‌డీఏ) పేర్కొంది. పట్టణ ప్రణాళిక, భవన నిర్మాణ అనుమతులు, లేఅవుట్లు, నిర్మాణ నిబంధనలను పర్యవేక్షించే సంస్థే ఆర్‌డీఏ. కేవలం రెండు భవనాలకు మాత్రమే సరైన అనుమతులు ఉన్నాయని అధికారులు చెబుతున్నారు. యూనివర్సిటీ గతంలో జిల్లా పంచాయతీ పరిధిలో ఉండేదని యాజమాన్యం వాదిస్తున్నప్పటికీ, అప్పట్లో జిల్లా పంచాయతీ నుంచే అనుమతులు తీసుకోవాల్సి ఉందని అధికారులు పేర్కొన్నారు. నిర్మాణాలను స్వయంగా తొలగించకపోతే చర్యలు తీసుకుంటామని నోటీసులు జారీ అయ్యాయి.

ఈ విషయంలో చట్టపరమైన అంశాలు ఒకవైపు, రాజకీయ నేపథ్యం మరోవైపు ఉన్నాయి. విద్యా సంస్థలపై చర్యలు తీసుకునే సందర్భంలో చట్టం సమానంగా, పారదర్శకంగా అమలవుతోందా? రాజకీయ విభేదాలు పరిపాలనా చర్యలను ప్రభావితం చేస్తున్నాయా? అనే ప్రశ్నలు సహజంగానే తలెత్తుతాయి. జ్ఞాన సంస్థల రక్షణ అంటే చట్టాన్ని పక్కన పెట్టడం కాదు; చట్టాన్ని రాజకీయ ప్రతీకారానికి సాధనంగా మారనివ్వకపోవడం కూడా అంతే ముఖ్యం.

చరిత్రలో అసలు విభజన హిందూ వర్సెస్ ముస్లిం, క్రైస్తవుడు వర్సెస్ ముస్లిం, తూర్పు వర్సెస్ పశ్చిమ కాదు. అసలు విభజన – ప్రశ్నించే సమాజం వర్సెస్ ప్రశ్నలను భయపడే అధికారం.

ప్రశ్నించే సమాజం రాజు ఎందుకు తప్పు చేయకూడదు? ఒక సిద్ధాంతాన్ని ఎందుకు ప్రశ్నించకూడదు? ఒక మతపరమైన వ్యాఖ్యానాన్ని ఎందుకు పరిశీలించకూడదు? ఒక ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని ఎందుకు విమర్శించకూడదు? అని అడుగుతుంది. ఈ ప్రశ్నలే ప్రజాస్వామ్యానికి పునాది.

జ్ఞానాన్ని భయపడే అధికారం మాత్రం మొదట ప్రశ్నలను “దేశద్రోహం”గా పిలుస్తుంది. తరువాత విమర్శను “కుట్ర”గా ప్రకటిస్తుంది. పుస్తకాలను నిషేధిస్తుంది. అధ్యాపకులను బెదిరిస్తుంది. పరిశోధనను నియంత్రిస్తుంది. చివరికి విద్యాసంస్థలను తన ప్రచార యంత్రాంగంగా మార్చేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది.

అయితే జ్ఞానాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయడం సాధ్యం కాదు. నలందా శిథిలాల నుంచి మళ్లీ విశ్వవిద్యాలయం పుట్టింది. టింబక్టూ మాన్యుస్క్రిప్టులలో అనేకం రక్షించబడ్డాయి. మోసుల్ గ్రంథాలయం పునర్నిర్మించబడింది. సరాయేవో గ్రంథాలయం తిరిగి నిలిచింది. పుస్తకాలను కాల్చినవారు చరిత్రలో మిగిలిపోయారు; కానీ వారు కాల్చాలనుకున్న ఆలోచనలు మాత్రం తరతరాలుగా కొనసాగాయి.

నాగరికతకు పరీక్ష జ్ఞానమే

అందుకే నాగరికతకు అసలు పరీక్ష అది ఎన్ని కోటలు కట్టిందో కాదు. అది ఎన్ని ప్రశ్నలను భరించింది? ఎన్ని భిన్నాభిప్రాయాలను రక్షించింది? ఎన్ని విశ్వవిద్యాలయాలను స్వేచ్ఛగా ఆలోచించనిచ్చింది? అన్నదే. మానవ చరిత్రలో శాశ్వత పోరాటం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది—ఒకవైపు జ్ఞానాన్ని భయపడే అధికారం; మరోవైపు ప్రశ్నించే మానవ సమాజం.

చరిత్ర ఇప్పటివరకు ఇచ్చిన తీర్పు స్పష్టంగా ఉంది: అధికారం ఎన్నిసార్లు గెలిచినట్లు కనిపించినా, చివరికి నిలిచేది ప్రశ్నే. ఎందుకంటే ప్రశ్న ఉన్న చోటే జ్ఞానం పుడుతుంది. జ్ఞానం ఉన్న చోటే స్వేచ్ఛకు అవకాశం ఉంటుంది. స్వేచ్ఛ ఉన్న చోటే మానవ నాగరికత భవిష్యత్తు ఉంటుంది.

————————————————–