నాథ సంప్రదాయం హిందూమతానిదేనా? చరిత్ర చెబుతున్న అసలు కథ

గోరఖ్‌నాథ్ మఠం బౌద్ధులదా?

గోరఖ్‌పూర్‌లోని గోరఖ్‌నాథ్ మఠం ఎవరిది? అది మొదటి నుంచీ హిందూ నాథ సంప్రదాయానికి చెందినదేనా? లేక బౌద్ధ మహాసిద్ధుల సంప్రదాయానికి చెందిన ఒక ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం తరువాత హిందూ మఠంగా రూపాంతరం చెందిందా? ఈ ప్రశ్నలు ఇప్పుడు మతపరమైన చర్చను దాటి చరిత్ర, సంస్కృతి, రాజకీయాల కూడలిలో నిలిచాయి. ఒక వర్గం గోరఖ్‌నాథ్ సంప్రదాయాన్ని పూర్తిగా హిందూ శైవ సంప్రదాయంగా చిత్రిస్తుంటే, మరోవైపు గోరఖ్‌నాథ్, మత్స్యేంద్రనాథ్ పేర్లు బౌద్ధ మహాసిద్ధుల సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయని చూపిస్తూ దాని మూలాలను బౌద్ధంలో వెతుకుతున్నారు.

ఈ రెండు వాదనల్లోనూ కొంత నిజం ఉంది; కానీ రెండింటినీ యథాతథంగా అంగీకరిస్తే చరిత్రకు అన్యాయం జరుగుతుంది. గోరఖ్‌నాథ్ మఠం నేటి రూపంలో నాథ్‌పంథ్‌కు చెందిన హిందూ–శైవ యోగ సంప్రదాయ కేంద్రం అనేది స్పష్టమైన విషయం. అదే సమయంలో నాథ సంప్రదాయం పుట్టుకొచ్చిన మధ్యయుగ ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచం బౌద్ధ వజ్రయానం, మహాసిద్ధులు, శైవ–శాక్త తంత్రం, కౌల సంప్రదాయం, యోగ సాధనల పరస్పర ప్రభావాలతో నిర్మితమైంది. అందువల్ల అసలు చారిత్రక ప్రశ్న “ఇది బౌద్ధమా, హిందూమా?” అనే ద్వంద్వం కాదు; “ఈ రెండు సంప్రదాయాలు ఏ చారిత్రక దశలో ఎలా పరస్పరం కలిశాయి?” అన్నదే.

గోరఖ్‌నాథ్ మఠం: ప్రస్తుత స్వరూపంపై సందేహం లేదు

ముందుగా ఒక విషయం స్పష్టంగా చెప్పాలి. గోరఖ్‌పూర్ జిల్లా అధికారిక చరిత్ర ప్రకారం గోరఖ్‌నాథ్ మఠం నాథ సంప్రదాయంలోని నాథ సన్యాసుల మఠం. గోరఖ్‌పూర్ నగరానికి గోరఖ్‌నాథ్ పేరు వచ్చిందని, గోరఖ్‌నాథ్ నాథ సంప్రదాయంలోని ప్రముఖ యోగి అని, ఆయనకు సంబంధించిన గ్రంథాలు నాథ సంప్రదాయ గ్రంథకోశంలో భాగమని జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ పేర్కొంటోంది. (Gorakhpur District)

అదే అధికారిక చరిత్ర గోరఖ్‌నాథ్ చారిత్రక కాలాన్ని ఖచ్చితంగా నిర్ధారించలేమని, ఆయన బహుశా పన్నెండో శతాబ్దంలో ప్రభావం చూపారని చెబుతోంది. గోరఖ్‌పూర్‌లో ఆయన సమాధి భక్తులకు ప్రధాన తీర్థంగా ఉందని కూడా పేర్కొంటుంది. (Gorakhpur District)

అందువల్ల “ప్రస్తుతం గోరఖ్‌నాథ్ మఠం హిందూ నాథ్‌పంథ్‌కు చెందినదా?” అనే ప్రశ్నకు సమాధానం స్పష్టమైన “అవును”.

కానీ ఈ సమాధానం నాథ సంప్రదాయం యొక్క మూల చరిత్రను పూర్తిగా వివరించదు.

బౌద్ధ గ్రంథాల్లో గోరఖ్‌నాథ్, మత్స్యేంద్రనాథ్: మరచిపోయిన సంబంధం

నాథ సంప్రదాయ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన వ్యక్తి మత్స్యేంద్రనాథ్. నాథ సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన గోరఖ్‌నాథ్ గురువు. నాథ సంప్రదాయంలోని స్వీయ వర్ణనల్లో కూడా మత్స్యేంద్రనాథ్‌ను గోరఖ్‌నాథ్ గురువుగా పేర్కొంటారు; ఆయనకు నాథ, కౌల, వజ్రయాన బౌద్ధ సంప్రదాయాల్లోనూ కథలు ఉన్నాయని నాథ మూలాలు స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాయి. (Nathas)

ఇక్కడే చరిత్రలోని ఆసక్తికరమైన మలుపు కనిపిస్తుంది.

మధ్యయుగ భారతదేశంలోని బౌద్ధ వజ్రయాన సంప్రదాయంలో 84 మహాసిద్ధుల పరంపర ఏర్పడింది. ఈ మహాసిద్ధుల జాబితాల్లో గోరక్ష/గోరఖ్, మత్స్యేంద్ర/మీన వంటి పేర్లతో సంబంధం ఉన్న సిద్ధులు కనిపిస్తారు. గోరక్షను టిబెటన్ వజ్రయాన సంప్రదాయంలోని 84 మహాసిద్ధులలో ఒకరిగా గుర్తించే ఆధారాలు ఉన్నాయి; అదే సమయంలో నాథ సంప్రదాయం ఆయనను గోరఖ్‌నాథ్‌గా తన గురుపరంపరలో అత్యున్నత స్థానంలో ఉంచుతుంది. (Wisdom Library)

ఇది సాధారణ పేర్ల పోలిక మాత్రమే కాదు. భారతదేశంలోని సిద్ధ సంప్రదాయాలపై పరిశోధనలు “సిద్ధ”, “మహాసిద్ధ”, “నాథ” అనే పదాలు అనేక సందర్భాల్లో పరస్పరం ముడిపడి ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి. భారతీయ సాహిత్య చరిత్రపై ప్రచురితమైన ఒక అధ్యయనం కూడా 84 సిద్ధులు, 9 నాథుల సంప్రదాయాలు ఒకే విస్తృత సిద్ధ సంప్రదాయంలో పరస్పరం కలిసిపోయినట్లు వివరిస్తుంది. (Ignca)

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన నిర్ధారణకు రావచ్చు: గోరఖ్‌నాథ్‌ను కేవలం తరువాతి హిందూ సంప్రదాయం సృష్టించిన వ్యక్తిగా చూడటం చారిత్రకంగా సరళీకరణ. ఆయనకు సంబంధించిన సిద్ధ పరంపర బౌద్ధ వజ్రయాన ప్రపంచంలోనూ జీవించింది.

అయితే దీనికి మరో వైపు ఉంది. బౌద్ధ సంప్రదాయంలో ఒక సిద్ధుని స్వీకరించడం వల్ల ఆయన జీవితకాలంలో తప్పనిసరిగా బౌద్ధుడే అని నిరూపించబడదు. మధ్యయుగ భారతదేశంలో సిద్ధులు మతపరమైన గీతలను దాటి ప్రయాణించారు. ఒకే గురువు ఒక సంప్రదాయంలో శైవ యోగిగా, మరో సంప్రదాయంలో బౌద్ధ మహాసిద్ధుడిగా, ఇంకొక ప్రాంతంలో స్థానిక దేవతగా రూపాంతరం చెందడం అసాధారణం కాదు.

Swayambhu Purāṇa: బౌద్ధ సాహిత్యంలో మత్స్యేంద్రనాథ్‌కు కీలక సాక్ష్యం

ఈ చర్చలో అత్యంత ముఖ్యమైన మూలాలలో ఒకటి నేపాల్‌కు చెందిన బౌద్ధ గ్రంథం Swayambhu Purāṇa.

ఫ్రెంచ్ మానవశాస్త్రవేత్త Gérard Toffin 1990లో ప్రతిష్ఠాత్మకమైన Annales. Économies, Sociétés, Civilisations పత్రికలో “L’usage politique du mythe au Népal. Une lecture ethno-historique du dieu Matsyendranâth” అనే విస్తృత పరిశోధనా వ్యాసాన్ని ప్రచురించారు. ఈ వ్యాసం Annales, 45వ సంవత్సరం, సంచిక 4, 1990, పేజీలు 951–974లో ప్రచురించబడింది; DOI 10.3406/ahess.1990.278880. పూర్తి వ్యాసం Perséeలో అందుబాటులో ఉంది. (Persee)

Toffin పరిశోధనలో అత్యంత ప్రాధాన్యమైన అంశం మత్స్యేంద్రనాథ్ కథనానికి సంబంధించిన బౌద్ధ సాహిత్య మూలాలు. ఆయన పరిశీలన ప్రకారం నేపాల్‌లో మత్స్యేంద్రనాథ్‌కు సంబంధించిన కథనం బౌద్ధ Swayambhu Purāṇaలో లిఖిత రూపంలో కనిపిస్తుంది. ఈ గ్రంథం సుమారు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన బౌద్ధ సాహిత్య సంప్రదాయంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. తరువాతి కాలంలో మత్స్యేంద్రనాథ్‌కు సంబంధించిన కథలు మరింత విస్తరించాయి. (Persee)

ఇది చాలా ముఖ్యమైన చారిత్రక సాక్ష్యం.

ఎందుకంటే మత్స్యేంద్రనాథ్ కేవలం నాథ సంప్రదాయం అంతర్గత గురువు మాత్రమే అయితే, ఆయన కథనానికి బౌద్ధ సాహిత్యంలో ఇంత ప్రాముఖ్యత ఎందుకు వచ్చింది అనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది.

దీనికి సమాధానం Toffin పరిశోధనలోనే ఉంది. ఆయన మత్స్యేంద్రనాథ్ సంప్రదాయాన్ని తాంత్రిక బౌద్ధం మరియు తాంత్రిక హిందూమతం మధ్య పరస్పర చర్యకు ఒక విశిష్ట ఉదాహరణగా పరిశీలిస్తారు. అంటే మత్స్యేంద్రనాథ్ చుట్టూ ఏర్పడిన ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచం రెండు సంప్రదాయాల సరిహద్దుల్లో కాకుండా వాటి మధ్యనున్న సాంస్కృతిక ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెందింది. (Persee)

Toffinకు ముందు మరియు ఆయనకు ఆధారమైన పరిశోధనల్లో John K. Locke రచించిన Karunamaya: The Cult of Avalokiteśvara-Matsyendranāth in the Valley of Nepal (1980), Mary Slusser రచించిన Nepal Mandala: A Cultural Study of the Kathmandu Valley (1982) వంటి గ్రంథాలు ముఖ్యమైనవి. Toffin తన పరిశోధనలో ఈ గ్రంథాలను కూడా ఆధారాలుగా ఉపయోగించారు. (Persee)

ఇక్కడ మరింత ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, నేపాల్‌లో మత్స్యేంద్రనాథ్‌ను **కరుణామయ (Karuṇāmaya), అవలోకితేశ్వర (Avalokiteśvara)**తో అనుసంధానించే బౌద్ధ సంప్రదాయం ఉంది. అంటే ఒకే మత్స్యేంద్రనాథ్ వ్యక్తిత్వం నాథ–శైవ ప్రపంచంలో యోగి–గురువుగా, బౌద్ధ ప్రపంచంలో కరుణామయ/అవలోకితేశ్వర సంప్రదాయంతో అనుసంధానమైన దైవస్వరూపంగా కనిపిస్తుంది.

ఇది భారతీయ మత చరిత్రలోని సంక్లిష్టతకు గొప్ప ఉదాహరణ.

నాథ సంప్రదాయం హిందువులదేనా? అవును—కానీ దాని కథ అంతకంటే పెద్దది

నాథ సంప్రదాయం తన ప్రస్తుత స్వరూపంలో శైవ–హిందూ యోగ సంప్రదాయం. ఆదినాథుడిగా శివుడికి ఉన్న స్థానం, గురుపరంపర, యోగసాధన, హఠయోగం, తపస్సు, శరీరాన్ని ఆధ్యాత్మిక పరివర్తనకు సాధనంగా ఉపయోగించడం—ఇవన్నీ నాథ సంప్రదాయానికి ప్రత్యేక లక్షణాలు.

అందువల్ల “నాథులు హిందువులు కాదు” అని చెప్పడం తప్పు.

కానీ “నాథ సంప్రదాయానికి బౌద్ధంతో ఎలాంటి సంబంధం లేదు” అని చెప్పడం కూడా అంతే తప్పు.

మధ్యయుగ భారతదేశంలో వజ్రయాన బౌద్ధం, శైవ తంత్రం, శాక్త తంత్రం, కౌల సంప్రదాయం, సిద్ధ యోగం మధ్య పరస్పర ప్రభావం బలంగా ఉంది. యోగం, సూక్ష్మశరీరం, శ్వాస నియంత్రణ, ధ్యానం, తాంత్రిక సాధనలు, సిద్ధులు వంటి అంశాలు ఈ సంప్రదాయాల మధ్య వివిధ రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.

అందువల్ల నాథ సంప్రదాయాన్ని “బౌద్ధం నుంచి దొంగిలించుకున్న హిందూ సంప్రదాయం” అని చెప్పడం ఎంత తప్పో, “పూర్తిగా స్వతంత్ర వైదిక సంప్రదాయం; బౌద్ధ సంబంధం లేదు” అని చెప్పడం కూడా అంతే తప్పు.

మరింత సరైన చారిత్రక వివరణ ఏమిటంటే:

నాథ సంప్రదాయం మధ్యయుగ భారతదేశంలోని విస్తృత సిద్ధ–తాంత్రిక–యోగిక ప్రపంచంలో రూపుదిద్దుకుని, తరువాత శైవ–హిందూ రూపంలో బలమైన సంస్థాగత స్వరూపాన్ని పొందింది; అదే సమయంలో దాని సిద్ధ గురుపరంపరలోని కొందరు వ్యక్తులు బౌద్ధ వజ్రయాన సంప్రదాయంలోనూ స్వీకరించబడ్డారు.

ఇది ఒక “మత మార్పిడి” కథ కంటే ఎక్కువగా ఒక సాంస్కృతిక పరస్పర ప్రసరణ కథ.

అయితే గోరఖ్‌నాథ్ మఠం మొదట బౌద్ధ విహారమేనా?

ఇక్కడ చరిత్రకారుడి నిజాయితీ పరీక్షకు వస్తుంది.

ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలతో “గోరఖ్‌నాథ్ మఠం అసలు బౌద్ధ విహారం; తరువాత హిందువులు దాన్ని ఆక్రమించారు” అని నిర్ధారించలేం.

గోరఖ్‌పూర్ ప్రాంతానికి బౌద్ధ చరిత్ర ఉన్నది నిజం. ఈ ప్రాంతం ప్రాచీన కోశల, మౌర్య, శుంగ, కుషాణ, గుప్త, హర్ష తదితర రాజకీయ–సాంస్కృతిక దశలను చూసింది. సమీపంలోని కుశీనగర్ బుద్ధుని మహాపరినిర్వాణంతో సంబంధం ఉన్న అత్యంత ముఖ్యమైన బౌద్ధ క్షేత్రం. (Gorakhpur District)

కానీ ఒక ప్రాంతం బౌద్ధ ప్రభావంలో ఉండటం వల్ల అక్కడి తరువాతి ప్రతి మతపరమైన సంస్థ బౌద్ధ విహారం అని చెప్పడం చారిత్రకంగా చెల్లదు.

గోరఖ్‌నాథ్ మఠం బౌద్ధ విహారం అని నిరూపించడానికి పురావస్తు తవ్వకాల నివేదికలు, బౌద్ధ శాసనాలు, విహార నిర్మాణ అవశేషాలు, సమకాలీన ప్రయాణికుల వర్ణనలు లేదా నిరంతర సంస్థాగత చరిత్ర వంటి ప్రత్యక్ష ఆధారాలు కావాలి. ప్రస్తుతం మన చేతిలో ఉన్న ప్రధాన ఆధారాలు ఆ స్థాయిలో లేవు.

అందువల్ల మఠం భవన చరిత్రను బౌద్ధంగా నిర్ధారించడం ఒక వాదన మాత్రమే; కానీ గోరఖ్‌నాథ్–మత్స్యేంద్రనాథ్ సంప్రదాయానికి బౌద్ధ సంబంధం ఉందని చెప్పడం మాత్రం బలమైన సాహిత్య–సాంస్కృతిక ఆధారాలతో సమర్థించగలిగే వాదన.

అసలు వివాదం: చరిత్రను ఎవరి సొత్తుగా ప్రకటించాలి?

ఇక్కడ ఒక పెద్ద రాజకీయ–సాంస్కృతిక ప్రశ్న దాగి ఉంది.

చరిత్రను నేటి మతపరమైన గుర్తింపుల ఆధారంగా వెనక్కి వెళ్లి స్వాధీనం చేసుకోవడం ప్రమాదకరం. ఒక వ్యక్తి ఒక కాలంలో శైవ సంప్రదాయంలో ఉంటే, మరొక ప్రాంతంలో అదే వ్యక్తి బౌద్ధ సంప్రదాయంలో ఆరాధించబడవచ్చు. దీనిని “ఎవరు నిజమైన యజమాని?” అనే ప్రశ్నతో కొలవడం చరిత్రను పేదదిగా చేస్తుంది.

మత్స్యేంద్రనాథ్ దీనికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.

నాథులకు ఆయన గురువు.
కౌల సంప్రదాయానికి ఆయన మహాగురు.
వజ్రయాన సంప్రదాయంలో ఆయన సిద్ధుడు.
నేపాల్ బౌద్ధ సంప్రదాయంలో ఆయన కరుణామయ/అవలోకితేశ్వర రూపంతో అనుసంధానమయ్యాడు.
గోరఖ్‌నాథ్‌కు ఆయన గురువు.

ఒకే వ్యక్తి చుట్టూ ఇన్ని సంప్రదాయాలు ఎందుకు చేరాయి?

ఎందుకంటే మధ్యయుగ భారతదేశంలో మతం నేటి రాజకీయ పార్టీల మాదిరిగా కఠినమైన గోడలతో విభజించబడలేదు. గురువులు ప్రయాణించారు; శిష్యులు సంప్రదాయాలు మార్చుకున్నారు; సాధనా పద్ధతులు ఒక మతం నుంచి మరొక మతంలోకి ప్రవేశించాయి; స్థానిక దేవతలు కొత్త తాత్త్విక అర్థాలను పొందాయి; ఒకే సిద్ధుని వివిధ సమాజాలు తమ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వంగా స్వీకరించాయి.

గోరఖ్‌నాథ్ చరిత్రను ఈ విస్తృత నేపథ్యంతోనే చూడాలి.

ముగింపు: బౌద్ధమా? హిందూమా?—చరిత్ర ఇచ్చే సమాధానం మరింత సంక్లిష్టమైనది

గోరఖ్‌నాథ్ మఠం నేటి రూపంలో నాథ్‌పంథ్‌కు చెందిన హిందూ–శైవ మఠం. దీనిపై స్పష్టమైన ఆధారం ఉంది. (Gorakhpur District)

అయితే గోరఖ్‌నాథ్–మత్స్యేంద్రనాథ్ సిద్ధ సంప్రదాయం బౌద్ధ వజ్రయాన మహాసిద్ధ ప్రపంచంతో గాఢమైన సంబంధం కలిగి ఉంది. గోరక్ష/గోరఖ్ పేరు బౌద్ధ మహాసిద్ధుల సంప్రదాయంలో కనిపిస్తుంది; మత్స్యేంద్రనాథ్ కూడా బౌద్ధ సిద్ధ సంప్రదాయంతో అనుసంధానించబడ్డాడు. (Wisdom Library)

ముఖ్యంగా Gérard Toffin యొక్క Annales పరిశోధన మత్స్యేంద్రనాథ్ సంప్రదాయం తాంత్రిక బౌద్ధం–తాంత్రిక హిందూమతం పరస్పర చర్యకు ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ అని చూపిస్తుంది. ఆయన పరిశీలించిన Swayambhu Purāṇa వంటి బౌద్ధ సాహిత్య మూలాలు మత్స్యేంద్రనాథ్ కథనానికి ముఖ్యమైన ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. (Persee)

కాబట్టి రెండు అతివాద తీర్పులను తిరస్కరించాలి.

“గోరఖ్‌నాథ్ మఠం అసలు బౌద్ధ మఠం; హిందువులు దాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు”—ఇది ప్రస్తుతం నిర్ధారిత చారిత్రక సత్యం కాదు.

అలాగే,

“నాథ సంప్రదాయానికి బౌద్ధ సిద్ధులు, వజ్రయానంతో ఎలాంటి సంబంధం లేదు; అది పూర్తిగా స్వచ్ఛమైన వైదిక హిందూ సంప్రదాయం”—ఇది కూడా చారిత్రక ఆధారాలను విస్మరించే వాదన.

నిజం ఈ రెండింటి మధ్యలో కాదు; వాటి కంటే లోతులో ఉంది.

గోరఖ్‌నాథ్ సంప్రదాయం ఒక శైవ–హిందూ యోగ సంప్రదాయంగా సంస్థాగత రూపం పొందినప్పటికీ, అది వికసించిన ఆధ్యాత్మిక భూమి బౌద్ధ మహాసిద్ధులు, వజ్రయాన తంత్రం, శైవ తంత్రం, కౌల సాధన, యోగిక ప్రయోగాలు పరస్పరం కలిసిన భారతీయ సంస్కృతిక సంగమం.

అందుకే గోరఖ్‌నాథ్‌ను కేవలం హిందువుల ఆస్తిగా ప్రకటించడం ఆయన చరిత్రలోని బౌద్ధ సంబంధాన్ని చెరిపివేయడం; కేవలం బౌద్ధుడిగా ప్రకటించడం ఆయన నాథ–శైవ వారసత్వాన్ని నిరాకరించడం.

చరిత్రకు యజమానులు ఉండరు; వారసులు మాత్రమే ఉంటారు.

గోరఖ్‌నాథ్–మత్స్యేంద్రనాథ్ సంప్రదాయం మనకు చెప్పేది కూడా అదే. భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక చరిత్ర అనేది గోడల చరిత్ర కంటే సంగమాల చరిత్ర. బౌద్ధం, శైవం, తంత్రం, యోగం పరస్పరం ఢీకొన్నంతగా ఒకదానిని మరొకటి ప్రభావితం కూడా చేశాయి. గోరఖ్‌నాథ్ ఆ సంక్లిష్ట చరిత్రకు ఒక సజీవ ప్రతీక.

అందువల్ల అసలు ప్రశ్న “గోరఖ్‌నాథ్ ఎవరివాడు?” కాదు.

అసలు ప్రశ్న—

“గోరఖ్‌నాథ్‌ను సృష్టించిన భారతీయ ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచం ఎన్ని సంప్రదాయాల సంగమం?”

ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం వెతికినప్పుడే చరిత్ర రాజకీయ నినాదం నుంచి బయటపడి నిజమైన పరిశోధనగా మారుతుంది.

ప్రధాన పరిశోధనా ఆధారాలు

1. Gérard Toffin, “L’usage politique du mythe au Népal. Une lecture ethno-historique du dieu Matsyendranâth,” Annales. Économies, Sociétés, Civilisations, 45(4), 1990, pp. 951–974, DOI 10.3406/ahess.1990.278880. (Persee)
2. John K. Locke, Karunamaya: The Cult of Avalokiteśvara-Matsyendranāth in the Valley of Nepal, Kathmandu, 1980 — Toffin సూచించిన ముఖ్య పరిశోధనా గ్రంథం. (Persee)
3. Mary Slusser, Nepal Mandala: A Cultural Study of the Kathmandu Valley, Princeton University Press, 1982 — మత్స్యేంద్రనాథ్ నేపాలీ సంప్రదాయంపై Toffin ఆధారపడిన ప్రధాన పరిశోధనల్లో ఒకటి. (Persee)
4. Gorakhpur District, Government of Uttar Pradesh — గోరఖ్‌నాథ్ మఠాన్ని నాథ మోనాస్టిక్ గ్రూప్‌కు చెందిన కేంద్రంగా పేర్కొనే అధికారిక చరిత్ర. (Gorakhpur District)
5. Swayambhu Purāṇa — నేపాల్ బౌద్ధ సంప్రదాయానికి చెందిన ముఖ్య గ్రంథం; మత్స్యేంద్రనాథ్‌కు సంబంధించిన కథనాల పరిశోధనలో ప్రాధాన్యమైన మూలం. (SwayambhuPurana.com)

గమనిక: Toffin వ్యాసానికి సంబంధించిన పూర్తి పాఠాన్ని Perséeలో చూడవచ్చు: Gérard Toffin — Annales, 1990 పూర్తి వ్యాసం. వ్యాసంలోని పేజీలు 951–974, DOI 10.3406/ahess.1990.278880. (Persee)