సట్లుజ్’ – సినిమా ఎందుకు వివాదాస్పదమైంది?

‘సట్లుజ్’ (Punjab ’95’) – పంజాబ్ రక్తచరిత్రను తెరపైకి తెచ్చిన

పంజాబ్ చరిత్రలో 1980ల చివరి దశ నుంచి 1990ల మధ్యకాలం అత్యంత హింసాత్మకమైన కాలంగా గుర్తించబడుతుంది. ఖలిస్తాన్ వేర్పాటువాద ఉద్యమం, తీవ్రవాద దాడులు, వాటిని అణచివేసేందుకు చేపట్టిన పోలీసు–భద్రతా బలగాల చర్యలు రాష్ట్రాన్ని తీవ్ర సంక్షోభంలోకి నెట్టాయి. ఈ కాలంలో వేలాది మంది తీవ్రవాదులు, పోలీసులు, సామాన్య పౌరులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అదే సమయంలో, తీవ్రవాద వ్యతిరేక చర్యల పేరుతో అక్రమ నిర్బంధాలు, ఎన్‌కౌంటర్లు, అదృశ్యాలు, గుర్తు తెలియని మృతదేహాల రహస్య దహనాలు జరిగాయనే ఆరోపణలు కూడా వెలుగులోకి వచ్చాయి.

ఈ సున్నితమైన చారిత్రక నేపథ్యంలో రూపొందిన చిత్రం “Punjab ’95”, తరువాత “Satluj” పేరుతో విడుదలైంది. ప్రముఖ పంజాబీ నటుడు దిల్‌జిత్ దోసాంఝ్ ప్రధాన పాత్రలో నటించగా, దర్శకుడు హనీ ట్రేహన్ ఈ చిత్రాన్ని తెరకెక్కించారు. ఈ సినిమా కల్పిత కథ కాదు; మానవ హక్కుల కార్యకర్త జస్వంత్ సింగ్ ఖల్రా జీవిత పోరాటాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని రూపొందించబడింది.

ఈ సినిమా ఎందుకు వివాదాస్పదమైంది?

సినిమా పంజాబ్‌లో జరిగినట్లు ఆరోపణలు ఉన్న మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలను ప్రధాన అంశంగా తీసుకోవడం వల్ల ఇది అత్యంత సున్నితమైన చిత్రంగా మారింది.. నిర్మాతల అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది ఒక మానవ హక్కుల కార్యకర్త జీవిత కథ. కానీ సెన్సార్ అధికారులు సినిమాలోని కొన్ని సంఘటనలు, పాత్రలు, సంభాషణలు, చారిత్రక సూచనలు సామాజిక, రాజకీయ ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందని భావించారు.

ఈ సినిమా ను నిషేదించడానికి ప్రధాన కారణం ఆనాటి పంజాబ్ లోని పరిస్థితులే ఇప్పటి బీహార్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఛత్తీస్ ఘడ్, జార్ఖండ్ లాంటి రాష్ట్రాలలో కూడా ఉన్నాయని, వాటిపై ఏఎ చిత్ర ప్రభావం ఉంటుందనే దీనిని నిషేదించారని పౌర హక్కుల కార్యకర్తలు అభిప్రాయపడుతున్నారు. నిజానికి ఇది కాంగ్రెస్ కాలంలో జరిగినది. కాంగ్రెస్ కు వ్యతిరేకంగా ప్రోపగాండా చిత్రంగా దీనిని వాడుకోవచ్చు. కానీ ఈ పరిస్థితులు ఇప్పటికి ఉన్నాయనే ఆలోచన యువతలో వస్తుందేమో అనే ఆలోచనతోనే నిషేదించారని భావిస్తున్నారు.

జస్వంత్ సింగ్ ఖల్రా ఎవరు?

జస్వంత్ సింగ్ ఖల్రా 1952లో పంజాబ్‌లోని తరన్ తారన్ జిల్లా ఖల్రా గ్రామంలో జన్మించారు. వృత్తిరీత్యా బ్యాంకు ఉద్యోగి. తరువాత మానవ హక్కుల ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొని, Shiromani Akali Dal మానవ హక్కుల విభాగంలో పనిచేశారు.

1980–90 దశకాల్లో పంజాబ్‌లో అదృశ్యమైన వ్యక్తుల కేసులపై ఆయన ప్రత్యేకంగా దృష్టి సారించారు. అమృత్‌సర్, తరన్ తారన్ తదితర ప్రాంతాల మున్సిపల్ శ్మశానాల రికార్డులను పరిశీలించి, “గుర్తు తెలియని వ్యక్తులు” పేరుతో వేలాది మృతదేహాలను కుటుంబాలకు సమాచారం ఇవ్వకుండా దహనం చేశారనే ఆరోపణలకు సంబంధించిన ఆధారాలను సేకరించినట్లు ఆయన ప్రకటించారు. ఈ అంశాన్ని భారతదేశంలోనే కాకుండా అంతర్జాతీయ మానవ హక్కుల వేదికలపై కూడా ప్రస్తావించారు.

సినిమా కథ ఏమిటి?

సినిమాలో హీరో (దిల్‌జిత్ దోసాంఝ్ పోషించిన పాత్ర) సాధారణ బ్యాంకు ఉద్యోగిగా కనిపిస్తాడు. అదృశ్యమైన యువకుల కుటుంబాల బాధలను చూసిన తర్వాత నిజాన్వేషణ ప్రారంభిస్తాడు. శ్మశానాల రికార్డులు, అధికారిక పత్రాలు, సాక్ష్యాలను పరిశీలిస్తూ, వేలాది మంది అదృశ్యమైన వారి మృతదేహాలు “గుర్తు తెలియని వ్యక్తులు” పేరుతో దహనం చేయబడ్డాయనే అనుమానాన్ని బహిర్గతం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

ఈ క్రమంలో అధికార యంత్రాంగం నుంచి తీవ్ర ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటాడు. అయినప్పటికీ వెనక్కి తగ్గకుండా నిజాన్ని దేశానికి, ప్రపంచానికి తెలియజేయాలనే లక్ష్యంతో పోరాటం కొనసాగిస్తాడు.

కథ చివర్లో 1995 సెప్టెంబర్ 6న ఆయనను ఇంటి ముందు నుంచి కొందరు పోలీసులు అపహరించినట్లు చూపిస్తుంది. అనంతరం ఆయన అదృశ్యమవుతారు. నిజ జీవితంలో కూడా ఈ కేసులో దర్యాప్తు జరగగా, కొందరు పోలీసు అధికారులకు న్యాయస్థానాలు శిక్షలు విధించాయి.

సెన్సార్ బోర్డుతో వివాదం

ఈ చిత్రం భారతీయ చిత్రసీమలో అత్యధిక సెన్సార్ అభ్యంతరాలు ఎదుర్కొన్న చిత్రాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. మొదట సినిమా మీద 21 కట్లు సూచించబడ్డాయి. తరువాత ఆ సంఖ్య 127 మార్పులు/కట్లు వరకు పెరిగినట్లు దర్శకుడు హనీ ట్రేహన్ వెల్లడించారు.

ఆ సూచనల్లో ముఖ్యంగా:

• జస్వంత్ సింగ్ ఖల్రా పేరును మార్చడం,
• కొన్ని పోలీసు అధికారుల గుర్తింపును తొలగించడం,
• కొన్ని ప్రాంతాల పేర్లు మార్చడం,
• సినిమా జీవిత చరిత్రగా కాకుండా కల్పిత కథగా చూపించడం,
• రాజకీయ సూచనలను తగ్గించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయని నిర్మాతలు తెలిపారు.

ఈ మార్పులకు నిర్మాతలు అంగీకరించకపోవడంతో థియేటర్లలో విడుదలకు అవసరమైన సర్టిఫికెట్ చాలా కాలం లభించలేదు.

“Satluj” పేరుతో విడుదల

తరువాత సినిమా పేరును “Punjab ’95” నుంచి **”Satluj”**గా మార్చారు.

2026 జూలైలో OTT వేదిక ZEE5లో విడుదల చేసినప్పటికీ, కొద్ది రోజులకే భారతదేశంలో అందుబాటులో లేకుండా చేశారు. దీనిపై ZEE5 అధికారికంగా “ప్రస్తుత పరిస్థితుల దృష్ట్యా” తాత్కాలికంగా నిలిపివేస్తున్నామని మాత్రమే తెలిపింది. ప్రభుత్వం అధికారిక నిషేధ ఉత్తర్వును బహిరంగంగా ప్రకటించలేదు. దీనిని అంతర్జాతీయంగా అన్నీ దేశాలలో చూడవచ్చు. అలాగే ఎంతో మంది ఈ సినిమాను డౌన్లోడ్ చేసుకొన్నారని అనుతున్నారు.

సినిమా సందేశం ఏమిటి?

ఈ సినిమా ఖలిస్తాన్ ఉద్యమాన్ని సమర్థించే కథగా కాకుండా, తీవ్రవాద వ్యతిరేక చర్యల సమయంలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు జరిగాయా? జరిగితే వాటిపై ప్రశ్నించిన వ్యక్తికి ఏమైంది? అనే ప్రశ్నను ముందుకు తీసుకువస్తుంది.

అదే సమయంలో, పంజాబ్‌లో ఆ కాలం అత్యంత సంక్లిష్టమైనది. ఖలిస్తాన్ తీవ్రవాదుల దాడుల్లో కూడా వేలాది మంది పోలీసులు, ప్రజాప్రతినిధులు, సామాన్య పౌరులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. మరోవైపు, భద్రతా బలగాల చర్యలపై మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనల ఆరోపణలు కూడా వచ్చాయి. ఈ రెండు కోణాలను అర్థం చేసుకున్నప్పుడే ఆ కాలపు చరిత్రను సమగ్రంగా అంచనా వేయగలం.

“Satluj” ఒక సాధారణ సినిమా కాదు; భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత వివాదాస్పదమైన అధ్యాయాన్ని తెరపైకి తీసుకొచ్చిన చిత్రం. ఒకవైపు జాతీయ భద్రత పేరుతో చేపట్టిన చర్యలపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతుండగా, మరోవైపు తీవ్రవాదంతో పోరాడిన రాష్ట్ర యంత్రాంగం ఎదుర్కొన్న సవాళ్లను కూడా పరోక్షంగా గుర్తుచేస్తుంది.

అందుకే ఈ చిత్రం కేవలం ఒక బయోపిక్‌గా కాకుండా, భద్రత – మానవ హక్కులు – న్యాయపాలన మధ్య సమతుల్యత ఎలా ఉండాలనే అంశంపై దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసిన చిత్రంగా నిలిచింది.