భారత్–జపాన్–సీషెల్స్: హిందూ మహాసముద్రంలో కొత్త వ్యూహాత్మక సమీకరణం

కొత్త ఒప్పందాలు… మారుతున్న శక్తి సమతుల్యం… భారత్‌కు కొత్త అవకాశాలు

సిహెచ్. వి. ప్రభాకర్ రావు, సీనియర్ జర్నలిస్ట్, 9391533339

భారత్–జపాన్ సంబంధాలు ఇప్పుడు కేవలం ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం లేదా పెట్టుబడులకే పరిమితం కావడం లేదు. ఇటీవల సీషెల్స్ పర్యటన సందర్భంగా కుదిరిన ఒప్పందాలు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో కొత్త వ్యూహాత్మక సమీకరణాలకు సంకేతంగా కనిపిస్తున్నాయి. సముద్ర భద్రత, నౌకాశ్రయాల అభివృద్ధి, బ్లూ ఎకానమీ, విపత్తు నిర్వహణ, డిజిటల్ కనెక్టివిటీ, సామర్థ్య నిర్మాణం వంటి రంగాల్లో సహకారం పెరగడం ద్వారా భారత్ తన “సాగర్” (Security and Growth for All in the Region) దృష్టికోణాన్ని మరింత బలోపేతం చేస్తోంది. జపాన్ సాంకేతిక నైపుణ్యం, ఆర్థిక సామర్థ్యం, భారత్ ప్రాంతీయ అనుభవం కలిస్తే హిందూ మహాసముద్రంలో ప్రజాస్వామ్య దేశాల సహకారానికి కొత్త రూపం దక్కే అవకాశం ఉంది.

ఈ పరిణామాలను చైనా అత్యంత నిశితంగా గమనిస్తోంది. గత రెండు దశాబ్దాలుగా చైనా బెల్ట్ అండ్ రోడ్ ఇనిషియేటివ్ (BRI) ద్వారా ఆసియా, ఆఫ్రికా, హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతాల్లో భారీ పెట్టుబడులు పెట్టి తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది. శ్రీలంకలో హంబన్‌టోట, పాకిస్థాన్‌లో గ్వాదర్, మయన్మార్‌లో క్యౌక్‌ప్యూ, జిబౌటీలో సైనిక స్థావరం వంటి ప్రాజెక్టులు చైనా సముద్ర వ్యూహంలో భాగంగా భావించబడుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో భారత్–జపాన్ కలిసి చిన్న ద్వీప దేశాలతో భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేయడం బీజింగ్‌కు కేవలం దౌత్య పరిణామం మాత్రమే కాదు, దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక సవాలుగా కూడా కనిపిస్తోంది.

చైనా ప్రధాన ఆందోళన కేవలం సైనిక కోణంలోనే కాదు. ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులను చైనాపై పూర్తిగా ఆధారపడకుండా విస్తరించాలనే ప్రయత్నాలు అమెరికా, జపాన్, యూరప్ దేశాల్లో వేగం పుంజుకున్నాయి. “చైనా ప్లస్ వన్” వ్యూహంలో భారత్ కీలక పాత్ర పోషించాలని జపాన్ భావిస్తోంది. సెమీకండక్టర్లు, ఎలక్ట్రానిక్స్, బ్యాటరీలు, గ్రీన్ హైడ్రోజన్, అరుదైన ఖనిజాల ప్రాసెసింగ్, అధునాతన తయారీ రంగాల్లో భారత్‌ను ప్రత్యామ్నాయ తయారీ కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దేందుకు జపాన్ పెట్టుబడులు పెంచుతోంది. సీషెల్స్ వంటి ద్వీప దేశాలతో సముద్ర కనెక్టివిటీ కూడా ఈ ఆర్థిక వ్యూహానికి అనుబంధంగా మారుతోంది.

అమెరికా దృష్టిలో కూడా ఈ పరిణామాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఇండో–పసిఫిక్ వ్యూహంలో భారత్ కీలక భాగస్వామిగా ఉన్నప్పటికీ, అమెరికా తన ప్రపంచ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ప్రాంతీయ శక్తుల మధ్య సమతుల్యతను కొనసాగించాలనుకుంటోంది. భారత్, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా, అమెరికాతో కూడిన క్వాడ్ (Quad) సహకారం సముద్ర భద్రత, సరఫరా గొలుసులు, సాంకేతిక అభివృద్ధి వంటి రంగాల్లో విస్తరిస్తోంది. అయితే భారత్ తన వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను కొనసాగిస్తూ రష్యాతో సంబంధాలు, బ్రిక్స్, షాంఘై సహకార సంస్థలతో అనుబంధాన్ని కూడా కొనసాగిస్తోంది. ఇదే భారత విదేశాంగ విధానానికి ప్రత్యేకత.

ఈ నేపథ్యంలో సీషెల్స్ ప్రాధాన్యం మరింత పెరిగింది. హిందూ మహాసముద్ర మధ్యలో ఉన్న ఈ ద్వీప దేశం ప్రపంచ సముద్ర వాణిజ్య మార్గాలకు అత్యంత కీలకం. పశ్చిమ ఆసియా నుంచి ఆసియాకు వచ్చే ఇంధన నౌకలు, వాణిజ్య రవాణా మార్గాల భద్రతలో సీషెల్స్ వ్యూహాత్మక స్థానం కలిగి ఉంది. సముద్ర దోపిడీ నియంత్రణ, అక్రమ చేపల వేట నిరోధం, విపత్తు నిర్వహణ, తీర ప్రాంత పర్యవేక్షణ వంటి అంశాల్లో భారత్ ఇప్పటికే సీషెల్స్‌కు సహకరిస్తోంది. ఇప్పుడు జపాన్ కూడా ఈ సహకారంలో భాగస్వామి కావడం ప్రాంతీయ భద్రతకు కొత్త బలాన్ని ఇస్తుంది.

భారత్‌కు ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన పాఠం కూడా ఉంది. హిందూ మహాసముద్రంలో ప్రభావాన్ని పెంచుకోవడం అంటే కేవలం నౌకాదళాన్ని విస్తరించడం కాదు. చిన్న ద్వీప దేశాల అభివృద్ధి, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాన్ని ఎదుర్కొనే సామర్థ్య నిర్మాణం, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, ఆరోగ్యం, విద్య, సముద్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ అభివృద్ధిలో భాగస్వామ్యం కావడం కూడా అంతే ముఖ్యమైన అంశాలు. ఈ రంగాల్లో జపాన్‌కు ఉన్న అనుభవం భారత్‌కు విలువైన బలంగా మారుతుంది.

భారత్ ఇప్పటికీ ఎలక్ట్రానిక్ భాగాలు, ఔషధాల ముడి పదార్థాలు, సోలార్ పరికరాలు, అరుదైన ఖనిజాల ప్రాసెసింగ్ వంటి రంగాల్లో చైనాపై అధికంగా ఆధారపడుతోంది. ఈ ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి జపాన్‌తో సాంకేతిక భాగస్వామ్యం అత్యంత అవసరం. అదే సమయంలో సీషెల్స్ వంటి దేశాలతో సముద్ర లాజిస్టిక్స్, పోర్టు మౌలిక సదుపాయాలు, సముద్ర డేటా నిర్వహణలో సహకారం పెరగడం భారత సరఫరా గొలుసులకు కూడా ప్రయోజనం కలిగిస్తుంది.

2047 నాటికి అభివృద్ధి చెందిన దేశంగా ఎదగాలన్న భారత లక్ష్యానికి విదేశీ పెట్టుబడులు మాత్రమే సరిపోవు. ప్రపంచ స్థాయి తయారీ సామర్థ్యం, పరిశోధన, ఆవిష్కరణ, సాంకేతిక స్వావలంబన, సముద్ర భద్రత, విశ్వసనీయ భాగస్వామ్యాలు కూడా అవసరం. ఈ నేపథ్యంలో జపాన్‌తో పాటు సీషెల్స్ వంటి హిందూ మహాసముద్ర దేశాలతో బలమైన సంబంధాలు భారత్‌కు దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలను అందించగలవు.

అయితే ఈ భాగస్వామ్యాన్ని చైనాను చుట్టుముట్టే వ్యూహంగా మాత్రమే చూడటం సరైంది కాదు. ఇది ప్రాంతీయ శాంతి, స్వేచ్ఛాయుత నౌకాయానం, నియమాధారిత అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ, సమానాభివృద్ధి అనే నాలుగు సూత్రాలపై ఆధారపడాలి. ఆధిపత్యం కాకుండా భాగస్వామ్యమే భారత్ విదేశాంగ విధానానికి కేంద్రంగా ఉండాలి.

ప్రపంచ రాజకీయాల్లో ఇప్పుడు యుద్ధనౌకల కంటే సెమీకండక్టర్లు, కృత్రిమ మేధస్సు, అరుదైన ఖనిజాలు, సముద్ర సరఫరా గొలుసులు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి. హిందూ మహాసముద్రం ఈ కొత్త భౌగోళిక–రాజకీయ పోటీకి కేంద్రంగా మారుతోంది. ఈ పరిస్థితుల్లో భారత్–జపాన్–సీషెల్స్ సహకారం కేవలం మూడు దేశాల మధ్య ఒప్పందం కాదు; ఇండో–పసిఫిక్ ప్రాంతంలో శాంతి, భద్రత, ఆర్థిక స్థిరత్వానికి కొత్త నమూనాగా నిలిచే అవకాశం ఉంది.

భారత్‌కు ఈ భాగస్వామ్యం ద్వారా లభించే అతిపెద్ద అవకాశం చైనాకు ప్రత్యామ్నాయంగా నిలవడం మాత్రమే కాదు; ప్రపంచానికి విశ్వసనీయమైన, ప్రజాస్వామ్య విలువలతో కూడిన, సాంకేతికంగా శక్తివంతమైన, సముద్ర భద్రతకు కట్టుబడి ఉన్న నాయకత్వ దేశంగా ఎదగడం. అదే 21వ శతాబ్దంలో భారత విదేశాంగ విజయానికి నిజమైన ప్రమాణం అవుతుంది.