జాతీయ రాజకీయాల పునర్వ్యవస్థీకరణలో ప్రాంతీయ శక్తుల ఆస్తిత్వమే ప్రశ్నార్థకమా?

సిహెచ్. వి. ప్రభాకర్ రావు, సీనియర్ జర్నలిస్ట్, 9391533339

భారత ప్రజాస్వామ్య రాజకీయాల చరిత్రలో ప్రతి మూడు నుంచి నాలుగు దశాబ్దాలకు ఒకసారి రాజకీయ శక్తుల పునర్వ్యవస్థీకరణ (Political Realignment) జరుగుతూనే ఉంది. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు కాంగ్రెస్ పార్టీ ఏకఛత్రాధిపత్యాన్ని కొనసాగించింది. అయితే 1967 ఎన్నికలతో ఆ పరిస్థితి మారడం ప్రారంభమైంది. భాషా, సాంస్కృతిక, ప్రాంతీయ అస్తిత్వ ఉద్యమాల ఆధారంగా తమిళనాడు, పంజాబ్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఆంధ్రప్రదేశ్, అసోం, జమ్మూ-కాశ్మీర్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ప్రాంతీయ పార్టీలు ఎదిగాయి. కేంద్రానికి ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ శక్తులుగా అవి నిలిచాయి. 1989 నుంచి 2014 వరకు భారత రాజకీయాలను కూటమి ప్రభుత్వాల యుగంగా మార్చడంలో ప్రాంతీయ పార్టీల పాత్ర అత్యంత కీలకం.

అయితే గత పదేళ్లుగా దేశ రాజకీయాల్లో మరో పెద్ద మార్పు కనిపిస్తోంది. బలమైన కేంద్ర నాయకత్వం, కేంద్రీకృత ఎన్నికల వ్యూహాలు, భారీ సంస్థాగత నిర్మాణం, డిజిటల్ ప్రచారం, ఆర్థిక వనరుల సమీకరణ వంటి అంశాలతో జాతీయ పార్టీలు, ముఖ్యంగా బీజేపీ రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో మరింత బలంగా పాతుకుపోయేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాయి. దీనితో సహజంగానే ఒక ప్రశ్న ముందుకొస్తోంది. భారతదేశంలో ప్రాంతీయ పార్టీల ఆస్తిత్వమే ప్రశ్నార్థకంగా మారుతోందా? అనే ప్రశ్న తలేత్తుతుంది.

కాంగ్రెస్ అనుసరించిన మార్గం – బీజేపీ అవలంబిస్తున్న వ్యూహం

కాంగ్రెస్ ఆధిపత్య కాలంలో ప్రాంతీయ పార్టీలతో పోటీ ఉన్నప్పటికీ, వాటితో రాజీ, కూటమి, అధికార భాగస్వామ్యం వంటి రాజకీయ విధానాలను ఎక్కువగా అనుసరించింది. అనేక రాష్ట్రాల్లో స్థానిక నాయకత్వాన్ని పూర్తిగా నిర్మూలించే ప్రయత్నం చేయకుండా, వారిని కాంగ్రెస్ వ్యవస్థలో భాగస్వాములుగా చేసుకునే ప్రయత్నం చేసింది.

కానీ గత దశాబ్దంలో బీజేపీ వ్యూహం భిన్నంగా కనిపిస్తోంది. రాజకీయ పరిశీలకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, తొలుత ప్రాంతీయ పార్టీలతో మైత్రి కుదుర్చుకోవడం, ఆ తర్వాత క్రమంగా సంస్థాగత బలం పెంచుకోవడం, చివరికి ఆ రాష్ట్రంలో తానే ప్రధాన రాజకీయ ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదగడం అనే విధానాన్ని అనుసరిస్తోందని విశ్లేషణలు ఉన్నాయి.

మహారాష్ట్రలో శివసేన చీలిక, పంజాబ్‌లో అకాలీ దళ్ ప్రభావం తగ్గడం, బీహార్‌లో జేడీయూ బలహీనపడడం, కర్ణాటకలో జేడీఎస్ ప్రభావం క్షీణించడం వంటి పరిణామాలను ఈ కోణంలో కొందరు రాజకీయ విశ్లేషకులు పరిశీలిస్తున్నారు. అదే సమయంలో, ఈ మార్పులకు కేవలం బీజేపీ వ్యూహమే కారణమని చెప్పడం కూడా సరైంది కాదు. ఆయా పార్టీల అంతర్గత విభేదాలు, నాయకత్వ సంక్షోభం, ప్రజలలో పెరిగిన అసంతృప్తి కూడా కీలక కారణాలుగా నిలిచాయి.

ప్రాంతీయ పార్టీల బలహీనతకు అసలు కారణాలు

ప్రాంతీయ పార్టీల బలహీనతకు ప్రధాన కారణం వాటి అంతర్గత రాజకీయ నిర్మాణంలో వచ్చిన మార్పులే.

ఉద్యమాల నుంచి పుట్టిన పార్టీలు క్రమంగా కుటుంబ రాజకీయాల కేంద్రాలుగా మారాయి. పార్టీ సిద్ధాంతం కంటే కుటుంబ వారసత్వం ప్రధానమైంది. రెండో తరం నాయకత్వం ప్రజల విశ్వాసాన్ని సంపాదించడంలో చాలాచోట్ల విఫలమైంది.

అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం లేకపోవడం, యువ నాయకత్వాన్ని ప్రోత్సహించకపోవడం, భిన్నాభిప్రాయాలను అణచివేయడం, అవినీతి ఆరోపణలు, అధికార అహంకారం, ప్రజలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం తగ్గిపోవడం వంటి అంశాలు ప్రాంతీయ పార్టీల విశ్వసనీయతను దెబ్బతీశాయి.

నేడు ప్రజలు ఉద్యమ నినాదాల కంటే ఉద్యోగాలు, పెట్టుబడులు, విద్య, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం, జీవన ప్రమాణాలనే ముఖ్యంగా చూస్తున్నారు.

దక్షిణ భారతంపై బీజేపీ దీర్ఘకాల రాజకీయ వ్యూహం

ప్రస్తుతం భారత రాజకీయాల్లో అత్యంత ఆసక్తికరమైన పరిణామం దక్షిణ భారతంపై బీజేపీ చూపుతున్న ప్రత్యేక దృష్టి. ఉత్తర, పశ్చిమ భారత రాష్ట్రాల్లో తన బలాన్ని విస్తరించిన తర్వాత, దక్షిణ భారతమే తదుపరి రాజకీయ లక్ష్యమని రాజకీయ విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు.

ఈ నేపథ్యంలో తమిళనాడులో మాజీ బీజేపీ రాష్ట్ర అధ్యక్షుడు కె. అన్నామలై, తెలుగు రాష్ట్రాల్లో పవన్ కళ్యాణ్ వంటి నాయకులు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారని చర్చ జరుగుతోంది. వీరిద్దరూ సంప్రదాయ బీజేపీ నాయకులుగా కాకుండా, స్థానిక సామాజిక-సాంస్కృతిక నేపథ్యాన్ని అర్థం చేసుకున్న ప్రాంతీయ ముఖాలుగా ప్రజల్లో గుర్తింపు పొందారు.

తమిళనాడులో ద్రవిడ రాజకీయాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా బీజేపీని ప్రజలకు చేరువ చేయడానికి కె. అన్నామలై దూకుడైన రాజకీయ శైలిని అవలంబించారు. అవినీతి, పరిపాలన, యువత, జాతీయవాదం వంటి అంశాలను ముందుకు తెచ్చి ద్రవిడ పార్టీల ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేసే ప్రయత్నం చేశారు.  స్వతంత్ర విధానాలను ఆమోదించని బిజేపి నుండి వెలుపలికి వచ్చి, ఇప్పుడు తన స్వంత పార్టీని పెట్టనున్నారు. కానీ బిజేపి కనుసన్నల్లోనే నాడుస్తున్నారని పరిశీలకులు భావిస్తున్నారు.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో పవన్ కళ్యాణ్ కూడా భిన్నమైన రాజకీయ పాత్ర పోషిస్తున్నారు. జనసేన అధ్యక్షుడిగా ఉన్నప్పటికీ, జాతీయ రాజకీయాల్లో బీజేపీతో సన్నిహిత మైత్రిని కొనసాగిస్తున్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూటమి ప్రభుత్వంలో భాగస్వామిగా ఉండటంతో పాటు, తెలంగాణలో కూడా జనసేనను విస్తరించే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.

రాజకీయ విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, బీజేపీ దక్షిణాదిలో కేవలం తన పార్టీని, ఉత్తర భారత దేశం తరహాలో హిందుత్వ ఏజండాతో మాత్రమే విస్తరించడం సాధ్యం కాదని గ్రహించింది. అందుకే, స్థానికంగా ప్రజాదరణ కలిగిన నాయకులను ముందుకు తెచ్చి, వారి వ్యక్తిగత ప్రభావాన్ని ఉపయోగించుకుని, ప్రాంతీయ పార్టీల సంప్రదాయ ఓటు బ్యాంకుల్లో చొరబడే వ్యూహాన్ని అనుసరిస్తోందని భావిస్తున్నారు.

కొంతమంది పరిశీలకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, 2029–2034 మధ్య దక్షిణ భారతంలో బీజేపీని ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా నిలబెట్టాలనే దీర్ఘకాల వ్యూహం ఉండవచ్చని విశ్లేషణలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ అంశంపై బీజేపీ అధికారికంగా అలాంటి కార్యాచరణ ప్రణాళికను ప్రకటించలేదు. కాబట్టి దీనిని రాజకీయ విశ్లేషకుల అంచనాగా మాత్రమే చూడాలి.

తెలంగాణ – కొత్త రాజకీయ పోటీకి వేదిక

తెలంగాణలో ఉద్యమ రాజకీయాల ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చిన బీఆర్ఎస్ పదేళ్ల తర్వాత అధికారాన్ని కోల్పోయింది. ఉద్యమ స్ఫూర్తి నుంచి పాలనా సామర్థ్యానికి మారాల్సిన దశలో ప్రజల అంచనాలను పూర్తిగా అందుకోలేకపోయిందనే విమర్శలు వచ్చాయి. కుటుంబ రాజకీయాలు, అంతర్గత అసంతృప్తి, ప్రజలతో దూరం పెరగడం వంటి అంశాలు కూడా ప్రభావం చూపాయి.

ఇటీవల కల్వకుంట్ల కవిత `తెలంగాణ రక్షణ సేన` పేరుతో కొత్త రాజకీయ వేదికను ప్రకటించడం రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో కొత్త సమీకరణాలకు దారితీసింది. మరోవైపు బీజేపీ, కాంగ్రెస్, బీఆర్ఎస్, కొత్త ప్రాంతీయ శక్తుల మధ్య పోటీ మరింత తీవ్రం కానుంది. తెలంగాణలో బిజేపి ఇప్పుడే అధికారంలోకి రాలేకున్నా, బలం పెంచుకొనే ప్రయత్నంలో సఫలం కావాలంటే, కాంగ్రెస్ కన్నా, బి ఆర్ ఎస్ పార్టీ రాబోయే రోజుల్లో తమ నాయకుల పట్ల ప్రజల్లో ఉన్న అసంతృప్తిని ఎలా తొలగించుకోంటుంది అనే దాని పైనే ఆధారపడి ఉంటుందని విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు. అలాగే కవిత పెట్టిన పార్టీ ఇప్పుడు పూర్తిగా కొత్తవారితో, యువత, బీసీ, ఎస్సి,ఎససటీలపై ఆధారపడి నడుస్తుంది. ఈ బలమైన శక్తుల సమీకరణలో ఆమె ఎంత బలంగా ముందుకు వెళితే అంతగా, ప్రభావం చూపుతారనే భావన ఉంది.

తమిళనాడు, ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు ఇతర రాష్ట్రాలు

తమిళనాడులో ద్రవిడ రాజకీయాలపై కొంత అలసట కనిపిస్తున్నదనే అభిప్రాయాలు వినిపిస్తున్నాయి. నటుడు విజయ్ ప్రారంభించిన టీవీకే యువతలో చర్చనీయాంశమైంది. అయితే ప్రజాదరణను ఓట్లుగా, ఓట్లను అధికారంగా మార్చుకోవడం అంత సులభం కాదు. దాదాపు 60 ఏళ్ల ద్రావిడ రాజకీయాలను వీడిన తమిళ ప్రజలు టీవీకే పార్టీకి అధికారం అందించారు.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లో సమాజ్‌వాదీ పార్టీ భవిష్యత్ 2027 ఎన్నికలపై ఆధారపడి ఉంది. కాంగ్రెస్‌తో సంబంధాలు, ఇతర చిన్న పార్టీలతో సమన్వయం, అఖిలేష్ యాదవ్ నాయకత్వ శైలి తదుపరి రాజకీయ దిశను నిర్ణయించనున్నాయి.

పశ్చిమ బెంగాల్‌లో తృణమూల్ కాంగ్రెస్, జార్ఖండ్‌లో జేఎంఎం వంటి పార్టీలు ఇప్పటికీ బలంగా ఉన్నప్పటికీ, జాతీయ పార్టీల సవాళ్లను ఎదుర్కొనేందుకు తమ సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని బలోపేతం చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది.

ప్రజాస్వామ్యానికి అసలు సవాలు

ప్రాంతీయ పార్టీల భవిష్యత్‌ను నిర్ణయించేది కేవలం బీజేపీ వ్యూహం కాదు; వాటి స్వంత రాజకీయ ప్రవర్తన కూడా. అలాగే జాతీయ పార్టీల భవిష్యత్‌ను నిర్ణయించేది కూడా ప్రజల తీర్పే.

ప్రజలను విస్మరించి, కార్పొరేట్ ప్రయోజనాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చే ప్రభుత్వాలను కూడా భారత ఓటరు తిరస్కరించిన ఉదాహరణలు ఎన్నో ఉన్నాయి. జాతీయ పార్టీ అయినా, ప్రాంతీయ పార్టీ అయినా, ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచలేకపోతే అధికారంలో నిలవడం కష్టమే.

భారతదేశంలో ప్రాంతీయ పార్టీల అంత్యదశ ప్రారంభమైందని చెప్పడం తొందరపాటు అవుతుంది. అయితే అవి తీవ్రమైన ఆత్మపరిశీలన చేయాల్సిన దశకు చేరుకున్నాయనేది మాత్రం వాస్తవం. కుటుంబ రాజకీయాలు, వ్యక్తి ఆరాధన, అంతర్గత ప్రజాస్వామ్య లేమి, అవినీతి, ప్రజలకు దూరమవడం వంటి ధోరణులను మార్చుకోకపోతే వాటి భవిష్యత్ మరింత క్లిష్టమవుతుంది.

అదే సమయంలో, జాతీయ పార్టీలు కూడా కేవలం ఎన్నికల విజయాలకే పరిమితం కాకుండా సమాఖ్య వ్యవస్థ స్ఫూర్తిని, రాష్ట్రాల ప్రత్యేకతను, ప్రజాస్వామ్య సంస్థల స్వతంత్రతను గౌరవించాల్సిన బాధ్యత ఉంది.

అంతిమంగా భారత రాజకీయాల్లో శాశ్వత విజేత ఏ పార్టీ కాదు-శాశ్వత విజేత ప్రజల తీర్పే. ప్రజల ఆకాంక్షలను అర్థం చేసుకుని, పారదర్శకంగా పాలించి, యువతకు అవకాశాలు కల్పించి, రాజ్యాంగ విలువలను పరిరక్షించే రాజకీయ శక్తులే రాబోయే దశాబ్దంలో భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని ముందుకు నడిపిస్తాయి.

————-