కృష్ణా నది: నీటి కోసం పోరాటమా? రాజకీయ ఆధిపత్యమా? – ట్రిబ్యునళ్లు, ప్రాజెక్టులు, రాష్ట్రాల వాదనలు

ప్రత్యేక పరిశోధనాత్మక సంపాదకీయ సిరీస్ – భాగం 2

కృష్ణా నది దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయాలను అత్యధికంగా ప్రభావితం చేసిన నదిగా చెప్పవచ్చు. గోదావరి కంటే తక్కువ నీటి లభ్యత ఉన్నప్పటికీ, కృష్ణాపై ఆధారపడిన రాష్ట్రాలు ఎక్కువ కావడం, పరివాహక ప్రాంతం కరువు ప్రభావిత ప్రాంతాలకు విస్తరించడం, నీటిపారుదల అవసరాలు పెరగడం వల్ల ఈ నది చుట్టూ వివాదాలు దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్నాయి. కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర—ఈ నాలుగు రాష్ట్రాలకు కృష్ణా జీవనాడి. అయితే ఒక రాష్ట్రానికి జీవనాడిగా భావించిన ప్రాజెక్టు, మరో రాష్ట్రానికి ముప్పుగా కనిపిస్తోంది.

కృష్ణా నది మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ కొండల్లో పుట్టి సుమారు 1,400 కిలోమీటర్లు ప్రవహించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని హంసలదీవి వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. భారత ప్రభుత్వ వివిధ అంచనాల ప్రకారం ఈ నది వార్షిక జల లభ్యత సుమారు 78 నుంచి 86 బిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్లు (BCM), అంటే దాదాపు 2,750 నుంచి 3,040 టీఎంసీలు. అయితే ఈ మొత్తం నీరు అన్ని సంవత్సరాల్లో ఒకేలా ఉండదు. వర్షపాతం, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి ప్రవాహం మారుతుంది. అందుకే నీటి పంపిణీని నిర్ణయించడానికి ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పాటు చేయాల్సి వచ్చింది.

బచావత్ ట్రిబ్యునల్ – మొదటి పెద్ద నిర్ణయం

కృష్ణా జలాల పంపిణీపై ఏర్పాటైన మొదటి ట్రిబ్యునల్‌ను సాధారణంగా బచావత్ ట్రిబ్యునల్గా పిలుస్తారు. 1970లలో ఇచ్చిన దాని తుది నిర్ణయం ప్రకారం 75 శాతం ఆధారిత ప్రవాహం (Dependability) ఆధారంగా నీటిని రాష్ట్రాలకు కేటాయించింది.

ఆ నిర్ణయం ప్రకారం సుమారుగా:

• మహారాష్ట్రకు – 560 TMC
• కర్ణాటకకు – 734 TMC
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు – 811 TMC

ఈ కేటాయింపులు ఆ కాలంలోని సాగు విస్తీర్ణం, అవసరాలు, ప్రాజెక్టులను పరిగణనలోకి తీసుకొని రూపొందించబడ్డాయి. కానీ తరువాత జనాభా పెరగడం, సాగుభూములు విస్తరించడం, కొత్త ప్రాజెక్టులు రావడంతో ఈ కేటాయింపులు సరిపోవడం లేదని రాష్ట్రాలు వాదించాయి.

రెండో ట్రిబ్యునల్ – వివాదాలకు మరో అధ్యాయం

2004లో కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్–II (బ్రిజేష్ కుమార్ ట్రిబ్యునల్) ఏర్పాటైంది. ఇది అధిక ప్రవాహాల ఆధారంగా కొత్త కేటాయింపులు సూచించింది. అయితే ఈ నివేదికపై రాష్ట్రాలు అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేయడంతో పూర్తి స్థాయిలో అమలు కాలేదు. ఇదే సమయంలో 2014లో తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడటంతో సమస్య మరింత క్లిష్టమైంది. ఎందుకంటే ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కేటాయించిన 811 TMCను తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ మధ్య ఎలా పంచుకోవాలనే ప్రశ్న తలెత్తింది. ఈ అంశం ఇప్పటికీ పూర్తిగా పరిష్కారం కాలేదు.

తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత వివాదం ఎందుకు పెరిగింది?

2014లో తెలంగాణ ఏర్పడినప్పుడు రాష్ట్ర విభజన చట్టం ప్రకారం కృష్ణా జలాలను రెండు రాష్ట్రాల మధ్య తాత్కాలికంగా నిర్వహించే విధానం అమలులోకి వచ్చింది. తరువాత శాశ్వత కేటాయింపుల కోసం ట్రిబ్యునల్‌ను ఆశ్రయించారు.

తెలంగాణ వాదన ఏమిటంటే:

• ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో ఎక్కువ నీరు కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలకు మళ్లించారని,
• తెలంగాణ పరివాహక ప్రాంతం ఎక్కువ ఉన్నప్పటికీ సాగునీటి ప్రయోజనం తక్కువగా లభించిందని,
• రాష్ట్ర విభజన తర్వాత కొత్త రాష్ట్రంగా తన అవసరాల ప్రకారం వాటా పునఃపరిశీలించాలని కోరుతోంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ మాత్రం విభిన్నంగా వాదిస్తోంది.

ఆ రాష్ట్ర అభిప్రాయం ప్రకారం:

• ఇప్పటికే కృష్ణా డెల్టా, రాయలసీమ, తాగునీటి వ్యవస్థలు ఈ నదిపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.
• గతంలో నిర్మించిన ప్రాజెక్టులు, చారిత్రక వినియోగ హక్కులు కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
• రాష్ట్ర విభజన కారణంగా ఇప్పటికే రాజధాని, ఆదాయ వనరులు కోల్పోయిన పరిస్థితిలో సాగునీటి హక్కులు కూడా తగ్గించకూడదని చెబుతోంది.

ఇది కేవలం నీటి వివాదం మాత్రమే కాదు; రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాతి హక్కుల వివాదంగా కూడా మారింది.

ఆల్మట్టి – తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎందుకు అభ్యంతరం చెబుతున్నాయి?

కర్ణాటకలోని ఆల్మట్టి ప్రాజెక్టు కృష్ణా వివాదంలో అత్యంత కీలకమైన అంశం. ఈ జలాశయం నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం వల్ల ఎగువ ప్రాంతంలో మరింత నీరు నిల్వ చేయవచ్చని కర్ణాటక భావిస్తోంది.

కర్ణాటక వాదన:

• తన వాటాలో అభివృద్ధి చేసుకునే హక్కు ఉంది.
• ఉత్తర కర్ణాటక కరువు ప్రాంతాలకు సాగునీరు అవసరం.
• తాగునీటి అవసరాలు కూడా పెరిగాయి.

తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ అభ్యంతరాలు:

• ఎగువన అధిక నిల్వల వల్ల శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌కు వచ్చే ప్రవాహం ఆలస్యమవుతుందని.
• కృష్ణా డెల్టా, దిగువ ప్రాంతాల సాగు ప్రభావితమవుతుందని.
• ట్రిబ్యునల్ స్ఫూర్తికి విరుద్ధంగా వినియోగం పెరుగుతోందని.

ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే—కర్ణాటక తన వాటాలోనే నిల్వ పెంచుతున్నామని చెబుతుంటే, దిగువ రాష్ట్రాలు ప్రవాహ సమయమే కీలకమని చెబుతున్నాయి. అంటే వివాదం కేవలం “ఎంత నీరు?” అనే ప్రశ్నపై మాత్రమే కాదు, “ఎప్పుడు వస్తుంది?” అన్న అంశంపైనా ఉంది.

శ్రీశైలం – విద్యుత్ ప్రాజెక్టా? సాగునీటి నిల్వనా?

శ్రీశైలం ఆనకట్టను తొలుత జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం నిర్మించారు. తరువాత అది సాగునీటి, తాగునీటి అవసరాలకు కూడా కీలకంగా మారింది.

తెలంగాణ అభిప్రాయం ప్రకారం విద్యుత్ ఉత్పత్తి పేరుతో అధిక నీటిని విడుదల చేయడం వల్ల దిగువకు నీరు వెళ్లినా, తరువాత కరువు సమయంలో నిల్వలు తగ్గిపోతున్నాయని వాదిస్తుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ మాత్రం కృష్ణా డెల్టా, తాగునీటి అవసరాల కోసం శ్రీశైలం నుంచి నీరు విడుదల చేయడం అనివార్యమని చెబుతోంది.

ఈ కారణంగా ప్రతి వేసవిలో రెండు రాష్ట్రాల మధ్య శ్రీశైలం నిర్వహణపై తీవ్ర వివాదాలు తలెత్తుతున్నాయి.

నాగార్జునసాగర్ – ఉమ్మడి జలాశయం, విభిన్న ప్రయోజనాలు

నాగార్జునసాగర్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రాతి ఆనకట్టల్లో ఒకటి. తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండింటికీ ఇది కీలకమైన జలాశయం.

తెలంగాణకు ఎడమ కాలువ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కుడి కాలువ ద్వారా సాగునీరు అందుతుంది. నీటి మట్టం తగ్గిన ప్రతిసారీ ముందుగా ఎవరు నీరు తీసుకోవాలి? ఎంత విడుదల చేయాలి? అనే అంశాలపై రెండు రాష్ట్రాల మధ్య విభేదాలు వస్తుంటాయి.

పోతిరెడ్డిపాడు, రాయలసీమ లిఫ్ట్, పాలమూరు–రంగారెడ్డి

ఈ మూడు ప్రాజెక్టులు కూడా కృష్ణా వివాదాన్ని మరింత రాజకీయంగా మార్చాయి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ వాదన ప్రకారం పోతిరెడ్డిపాడు ద్వారా రాయలసీమకు తాగునీరు, సాగునీరు అందించాల్సిన అవసరం ఉంది.

తెలంగాణ మాత్రం ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా కృష్ణా బేసిన్ వెలుపల అధిక నీటిని మళ్లిస్తున్నారని ఆరోపిస్తోంది.

అదే విధంగా తెలంగాణ చేపట్టిన పాలమూరు–రంగారెడ్డి లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్టుపై ఆంధ్రప్రదేశ్ అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసింది. రాష్ట్రం తన వాటాకు మించి నీటిని వినియోగించే అవకాశం ఉందని వాదించింది.

ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం ఉంది. ప్రతి రాష్ట్రం తన ప్రాజెక్టును అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుగా చెబుతుంటే, పొరుగు రాష్ట్రం అదే ప్రాజెక్టును జలహక్కుల ఉల్లంఘనగా అభివర్ణిస్తోంది.

అసలు వివాదం నీటిపైనా? లేక విశ్వాసంపైనా?

కృష్ణా నది వివాదాన్ని లోతుగా పరిశీలిస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. ట్రిబ్యునళ్లు ఉన్నాయి. నదీ నిర్వహణ బోర్డులు ఉన్నాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఉంది. అయినప్పటికీ వివాదాలు తగ్గడం లేదు.

దీనికి ప్రధాన కారణాలు:

• వర్షపాతం మార్పులు.
• కొత్త ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం.
• ఎన్నికల రాజకీయాలు.
• రాష్ట్రాల మధ్య పరస్పర అవిశ్వాసం.
• రియల్-టైమ్ నీటి డేటా పంచుకోవడంలో లోపాలు.

అంటే సమస్య కేవలం టీఎంసీల లెక్కల్లో లేదు; నమ్మకంలో కూడా ఉంది.

ఈ భాగం ముగింపు

కృష్ణా నది చరిత్ర మనకు ఒక పెద్ద పాఠం చెబుతోంది. నది ఒకటే అయినా, దానిపై ఆధారపడిన రాష్ట్రాల అవసరాలు వేర్వేరు. అందువల్ల శాశ్వత పరిష్కారం కోర్టు తీర్పులతో మాత్రమే రాదు. పారదర్శక డేటా, శాస్త్రీయ జల నిర్వహణ, పరస్పర విశ్వాసం, నదీ పరివాహక ప్రాంతాన్ని ఒకే యూనిట్‌గా చూసే విధానం అవసరం.

తదుపరి భాగంలో గోదావరి నది, పోలవరం, కలేశ్వరం, పట్టిసీమ, గోదావరి–కృష్ణా అనుసంధానం, ఏపీ–తెలంగాణ–ఒడిశా–ఛత్తీస్‌గఢ్ వాదనలు, ప్రాజెక్టుల రాజకీయ ఆర్థికశాస్త్రంపై సమగ్ర విశ్లేషణ అందిస్తాము.